Panowanie Lidyjczyków

Prowadząc konsekwentną politykę ekspansji, Cyrus zmienia dotych­czasowy układ polityczny na Bli­skim Wschodzie i czyni Persję świa­towym mocarstwem.

559 przed Chr. Wasalny władca Persji Cyrus II obalił swego suzere-na, króla Medii Astyagesa i sam przejął władzę w jego państwie. Zdobywając stolicę Medii Ekbatanę (dzis. Hamadan) Cyrus II zwycięsko zakończył trzyletni konflikt ze swym teściem Astyagesem. Miejsce obalonej dynastii medyjskiej zajęła perska dynastia Achemenidów, któ­rej założycielem był Cyrus. W pobli­żu miejsca, w którym odniósł zwy­cięstwo, Cyrus zbudował swoją no­wą stolicę Pasargady, w której

latach konsekwentnie powiększał terytorium swego imperium. W 546 przed Chr., podejmując wyprawę na zachód, pokonał króla Lidii Krezusa i przekształcił jego kraj w prowincję perską. Zdobył miasta greckie na za­chodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, jak również Fenicję i Palestynę, a w 539 przed Chr. zaanektował państwo nowobabilońskie rządzone przez Nabonida i Baltazara. Żydom, którzy od 50 lat przebywali w nie­woli w Babilonie, pozwoli! powrócić do ojczyzny, zgodził się także na od­budowę świątyni w Jerozolimie. Pododobnie jak w stosunku do Ży­dów, również wobec innych podbi­tych ludów Cyrus prowadził polity­kę tolerancji. Pokonani mogli za­chować swą religię, język i obyczaje, oprócz pałaców i świątyni znajdo­wał się także zwierzyniec. Medowie i Persowie należeli do dru­giej wielkiej fali migracji Indoeuropej-czyków, którzy od około 1500 przed Chr. przenikali z północy na Wyżynę Irańską. Oba ludy stworzyły własne państwa, ale około 700 przed Chr. Per­sowie musieli uznać zwierzchnictwo Medów. Media, która wcześniej obro­niła się przed wieloma atakami z ze­wnątrz, m.in. ze strony Asyryjczyków, a także Scytów i Kimmeriów, w VII w. przed Chr., pod rządami króla Kyak-saresa (623-584), urosła do rangi mo­carstwa, które w sojuszu z Babilonią zniszczyło Asyrię.

Państwo to dostało się pod panowa­nie Cyrusa II, który w następnych

a częstokroć nawet dotychczasową formę rządów. W ten sposób królo­wi perskiemu udało się utrzymać jedność swego ogromnego impe­rium.

Znacznie trudniejsza okazała się ekspansja w kierunku wschodnim. Wprawdzie w latach 545-540 przed Chr. Cyrus włączył do swego pań­stwa Baktrię, Partię i Sogdianc, ale w 529 przed Chr. poległ w Azji Środ­kowej, na południe od Jeziora Aral-skiego, w walce przeciwko Masage-tom, jednemu z ludów koczowni­czych północno-wschodniego Ira­nu.

Po nim na tron wstąpił jego syn Kambyzes II, który z powodzeniem kontynuował podboje swego ojca.

Zasadą nowej religii jest walka Do­bra ze Złem. Okres rozkwitu zoro-astryzmu w Persji przypada na cza­sy panowania Sasanidów (224-642 po Chr.). Wywodzi się on ze staro­perskiego zaratusztrianizmu.

Około 600 przed Chr. Pod wpły­wem objawienia boskiego mniej więcej trzydziestoletni prorok Zara-tusztra zaczął głosić nauki będące podstawą nowej religii, zoroastry-zmu (zreformowanego mazda -izmu).

O życiu samego Zaratusztry wiadomo niewiele. Przypuszczalnie urodził się około 630 przed Chr. w Baktrii (w dzis. Afganistanie), a zmarł w wie­ku 77 lat w perskim Chora sanie, do­kąd został zesłany w 590 przed Chr. Miasto to stało się terenem jego wła­ściwej działalności po tym, jak w 588 przed Chr. nawrócił na nową wiarę księcia Wisztaspę. Niewykluczone jednak, że Zaratusztra żył znacznie wcześniej, w XI lub X w. przed Chr. Nie dający się pogodzić dualizm Dobra (które uosabia bóg stwórca Ahura Mazda lub Ormuzd) i Zła (reprezen­towanego przez Angra Mainju lub Arymana) stanowi podstawę doktry­ny zoroastryzmu. Walka tych prze­ciwstawnych potęg określa istnienie wszechświata, człowiek zaś w tym konflikcie musi dokonać etycznego wyboru. Może przezwyciężyć zło, o ile myślą, słowem i uczynkiem opowie się po stronie dobra. Awesta, święty tekst zoroastryzmu, prawdopodobnie w swej najstarszej części może pocho­dzić od samego reformatora Zaratusz­try.

Do grupy ?siedmiu mędrców” zali­cza się greckich myślicieli i mężów stanu z VII i VI w. przed Chr., któ­rym przypisywano m.in. słynne afo­ryzmy i sentencje, wyrażające praktyczną mądrość życiową.

Kleobulos z Lindos (ok. 600 przed Chr.). Tyran miasta Lindos na Rodos miał powiedzieć: ?Najlep­sze jest umiarkowanie”. Solon z Aten (ok. 640 - ok. 560 przed Chr.). Prawodawca i refor­mator ateński jako zasadę praktycz­nego postępowania ukuł dewizę: ?Wszystko w miarę” (przypisywaną też Pittakosowi z Mitylene). Solon był także wybitnym poetą, dając wyraz w swych utworach głoszonej przez siebie etyce umiaru i sprawie­dliwego porządku. Chilon ze Sparty (ok. 556/555 przed Chr.). ?Znaj siebie samego”, tak brzmiała przestroga tego wybit­nego męża stanu, wysoko cenione­go w ojczystej Sparcie. Bias z Priene (ok. 625-540 przed Chr.). Jego doświadczenia związa­ne z wykonywanym zawodem sę­dziego doprowadziły do pesymistycznej konstatacji.

System, który za­pewniał uprzy­wilejowaną pozy­cję arystokracji, prowadził jednak do napięć spo­łecznych. Przede wszystkim burzyli się małorolni, któ­rzy z powodu nie­urodzajów coraz bardziej zadłużali się u arystokracji. Z kolei stan śred­ni, zyskujący na znaczeniu wraz z rozwojem han­dlu zamorskiego, domagał się więk­szych praw poli­tycznych. W tej napiętej sytuacji społecznej w 621 przed Chr. Drakon ogłosił kodeks praw dotyczących przestępstw i sa­mopomocy, który miał zlikwidować zatargi między rodami arystokratycz­nymi i powstrzymać arystokrację od gnębienia zwykłych obywateli.

Reformy Solona otwierają drogę do powstania demokracji ateńskiej.

594/593 przed Chr. Solon, obrany archontem, doprowadził poprzez re­formę ustroju Aten do rozładowania

Maż stanu i prawodawca Solon (ok. 640 - ok. 560 przed Chr.) uważany jest także za pierwszego wielkiego ateńskiego liryka.

napięć między ludem i arystokracją. W ciągu VIII w. przed Chr. w Atenach osiedlało się coraz więcej przedstawi­cieli attyckich rodów arystokratycz­nych, co zachwiało podstawami do­tychczas nienaruszalnej instytucji władzy królew­skiej. Ostatecznie w 683 przed Chr. monarchię zastą­pił tzw. archontat. Odtąd władza na­leżała do dziewię­ciu archontów, wybieranych na przeciąg roku, którzy zajmowali się sprawami woj­ska, kultu i są­downictwa.

Jeszcze za życia Safona zyskuje sła­wę wykraczającą daleko poza jej oj­czystą wyspę. Swoje wiersze, cha­rakteryzujące się prostotą stylu, pi­sze w dialekcie eolskim.

Około 600 przed Chr. Safona (na il.), największa poetka liryczna sta­rożytności, przewodziła na wyspie Lesbos grupie dziewcząt, którym do czasu ich zamążpójścia udzielała lekcji. W tych okolicznościach po­wstała większość jej wierszy. Safona pochodziła z Mitylene na Lesbos, ale w 604/603 przed Chr. z powodu zamieszek musiała opu­ścić ojczyznę i do 590 przed Chr. przebywała na Sycylii. Po powrocie z wygnania (ok. 585 przed Chr.) kształciła dziewczęta z najlepszych rodów, które uczyły się dobrych oby­czajów, muzyki, poezji i tańca. Jej wiersze związane są z codzienny­mi doświadczeniami - wydarzenia­mi w szkole, rywalizacją z innymi kobietami, prowadzącymi podobne kursy dla dziewcząt, a także z ży­ciem jej bytej uczennicy, która po wyjściu za mąż mieszkała w lidyj-skim mieście Sardes. Ulubionym tematem poezji Safony jest także miłość, przy czym szcze­gólnie często powraca opowieść o młodym żeglarzu Faonie. Według późniejszej legendy poetka miała się w nim zakochać i dla niego, zawie­dziona w miłości, rzucić w fale morza.

Występująca w pieśniach pierwszej księgi utworów Sa­fony czterowierszowa strofa, złożona z trzykrotnie powtó­rzonego jedenastozgłoskowca i adoniusa, jako ?strofa safic-ka” była wielokrotnie wyko­rzystywana w późniejszej po­ezji, najpierw przez Katullusa i Horacego, a po ponownym jej odkryciu w XVIII w. przez in­nych poetów piszących ody, na przykład w utworach Rainera Marii Rilkego. Z twórczości Sa­fony zachowało się jedynie kil­ka pieśni i kilkaset fragmen­tów wierszy. Większość prze­kazów pochodzi od jej współ­czesnych.

Fenicjanie byli ludem odważnych żeglarzy, którzy odkrywali nowe szlaki i prowadzili dalekosiężny handel.

Około 600 przed Chr. Z polecenia egipskiego faraona feniccy żegla­rze wyruszyli na południe, by po­znać wschodnie wybrzeża Afryki i jako pierwsi opłynęli kontynent afrykański.

Podróż od Morza Czerwonego wo­kół południowego wierzchołka Afryki do Słupów Heraklesa (Cie­śniny Gibraltarskiej) i z powrotem do Egiptu zajęła Fenicjanom trzy la­ta. Co roku jesienią wyciągali statki na brzeg, aby posiać zboże, które zbierali wiosną przed dalszą podró­żą. Sporządzony przez nich raport z opłynięcia Afryki zawierał jednak wiele informacji, którym nie dawa­no wiary, jak na przykład stwierdze­nie, że na Przylądku Dobrej Nadziei mieli w południe słońce po prawej stronie. W czasach, gdy ziemię wy-

obrażano sobie jako płaski dysk, z Afryką położoną przy jego krawę­dzi, wydawało się to niemożliwe. Już około 1500 roku przed Chr. Fe­nicjanie dali się poznać jako biegli w swej sztuce i odważni żeglarze. W przeciwieństwie do Kreteńczyków, a później także Greków i Rzy­mian, odważyli się wypłynąć na Atlantyk, docierając m.in. do Wysp Kanaryjskich, a nawet do wybrzeży Brytanii. Około 470 przed Chr. zor­ganizowali wielką ekspedycję, któ­rej zadaniem było założenie kolonii handlowych w zachodniej Afryce. Ojczyzną Fenicjan były miasta nad­morskie Lewantu, później jednak osiedlili się także na wybrzeżu Afry­ki Północnej, gdzie w 814 przed Chr. założyli miasto Kartaginę jako jedną ze swych licznych kolonii handlo­wych. Morskie wyprawy handlowe rychło stały się ich głównym zaję­ciem, ojczysta Fenicja nie stwarzała bowiem warunków dla rozwoju rol­nictwa i wyżywienia rosnącej liczby

ludności.

VII i VI w. przed Chr. były w Grecji okresem tzw. starszych tyranii. W poszczególnych miastach-pań-stwach do władzy doszli uzurpato­rzy, tyrani, którzy - przynajmniej czasowo - odsunęli od decyzji poli­tycznych dotychczas rządzącą ary­stokrację rodową.

Około 600 przed Chr. Ostatnim ty­ranem Sykionu w północnej części Peloponezu został Klejstenes, które­go antyarystokratyczna polityka wy­rażała się m.in. w popieraniu ludo­wego kultu Dionizosa. Przejmując pełnię władzy, tyrani opierali się na niezadowolonych, uciśnionych i pozbawionych praw grupach ludności. Przekazywali swój urząd swoim potomkom, ale dyna­stie tyrańskie nigdzie nie utrzymały się zbyt długo, ponieważ każda ozna­ka słabości prowadziła do ich obale­nia. Tyrani starali się więc, aby przy­najmniej ich zwolennicy byli zado­woleni z sytuacji politycznej w kraju. W wielu wypadkach przyczynili się też do gospodarczego i kulturalnego rozwoju miast, którymi rządzili. Okres starszej tyranii skończył się w V w. przed Chr. wprowadzeniem demokratycznych form rządzenia, rządy uzurpatorów dowiodły bo­wiem, że władza niekoniecznie mu­si być związana z arystokracją rodo­wą. Tyran Sykionu Klejstenes opie­rał się na jońskiej ludności miasta przeciwko doryckiej arystokracji. Tej ostatniej odmówił prawa do kulty­wowania jej tradycji kulturowych i wprowadził wywo­dzący się z Tracji kult Dionizosa (na il. am­fora attycka z ok. 500 przed Chr. z przd-stawieniem Dio­nizosa). Przejęto jednak tylko ten aspekt kultu bo­ga wina, który wiązał się z orgia-stycznymi uroczy-tościami. Jego pro­pagowaniu służyły m.in. przedstawienia te­atralne. Korzystając ze swego urzędu, Klejstenes wiódł wy­stawne życie, w czym nie różnił się od pozbawionej wpływów arysto­kracji. Herodot opisuje np. jak wiel­kie koszty poniósł tyran w związku z poszukiwaniem męża dla swej cór­ki Agariste. Szlachetnie urodzeni konkurenci do jej ręki przybywali do Sykionu z całej Grecji.

W okresie swej świetności pod rzą­dami króla Nabuchodonozora II Ba­bilon, liczący 250 000 do 300 000 mieszkańców, był największym miastem ówczesnego świata. Dzięki korzystnemu położeniu na skrzyżowaniu szlaków metropolia ta była też ważnym ośrodkiem han­dlu między Wschodem i Zachodem. Statki babilońskie pływały w dół Eufratu do Zatoki Perskiej, przywo­żąc stamtąd towary pochodzące z Arabii i Indii. Szlaki karawanowe łączyły Babilonię z Azją Mniejszą,

Syrią i Persją. Eksportowano wełnę, tekstylia i zboże, sprowadzano na­tomiast metale - miedź, cynę, ołów, żelazo, złoto, a także drewno. Z po­czątkiem VI w. w pałacu królew­skim w Babilonie powstały tzw. wi­szące ogrody, jeden z siedmiu cu­dów świata starożytnego. Był to za­łożony na tarasach ogród z bogac­twem sztucznie nawadnianych kwiatów i drzew. Wspaniała roślin­ność tego ogrodu stanowiła szcze­gólny kontrast z ubogą wegetacją kraju.

Na wschodzie Azji Mniejszej docho­dzi do wojny granicznej między Li-dyjczykami i Medami, ale walną bi­twę nad rzeką Halys w 585 przed Chr. przerywa zaćmienie słońca.

Około 607 przed Chr. Król Alyattes przejął rządy w państwie lidyjskim, które pod jego panowaniem (do 560 przed Chr.) uzyskało największy zasięg teryto­rialny.

Po upadku Frygii około 695 przed Chr. państwo lidyjskie pod rządami dynastii Mermnadów, zawdzięczające swój rozkwit bogatym złożom złota i ożywionej działalno­ści handlowej, powiększyło się o nowe tereny. Za panowania króla Gygesa (ok. 680-652) i jego syna Ar­dysa Lidyjczycy zdobyli za­chodnią Azję Mniejszą. Przejęli również kontrolę nad niektórymi miastami greckimi na wybrzeżu Mo­rza Egejskiego. Alyattes rozszerzył granicę swego królestwa aż do rzeki Halys (obecnie Kizilirmak) i podporządkował sobie więk­szość miast greckich. Smyrna (dzis. Izmir), która nie chciała uznać jego władzy, została zdobyta i zniszczona. Alyattesowi nie udało się natomiast zająć Miletu. Wzrost terytorialny pań­stwa lidyjskiego na wschodzie dopro­wadził do konfliktu z Medami, którzy również rościli sobie pretensje do pa­nowania w Azji Mniejszej.

Zaćmienie słońca 28 maja 585 przed Chr. (przewidziane przez greckiego filozofa i matematyka Talesa z Mile­tu) zakończyło sześcioletnią wojnę; uzgodniono, że Halys będzie rzeką graniczną między oboma państwami. Syn Alyattesa, Krezus (560-547) nadal umacniał państwo, ale jego panowanie skończyło się klęską w wojnie z Persami i upadkiem.